Mã UNSPSC 51310000 — Thuốc kháng histamine và thuốc chẹn H1 (Antihistamines or H1 blockers)
Family 51310000 (English: Antihistamines or H1 blockers) trong hệ thống UNSPSC phân loại các dược phẩm có cơ chế gắn kết thụ thể histamine H1 (H1 receptor) mà không kích hoạt thụ thể đó, qua đó đối kháng tác dụng của histamine (histamine antagonist). Nhóm thuốc này tác động lên phế quản, mao mạch và cơ trơn nhằm phòng ngừa hoặc giảm nhẹ các trạng thái dị ứng (allergic response), viêm mũi theo mùa (seasonal rhinitis), viêm da dị ứng (allergic dermatitis) và say tàu xe (motion sickness), đồng thời có thể gây buồn ngủ ở một số phân nhóm.
Family 51310000 nằm trong Segment 51000000 — Pharmaceutical Products including Contraceptives and Vaccines, và được tổ chức theo nhóm cấu trúc hóa học của hoạt chất thành các class con. Đây là một trong các nhóm dược phẩm có mức tiêu thụ cao tại Việt Nam, xuất hiện thường xuyên trong danh mục đấu thầu bệnh viện, nhà thuốc cộng đồng và chương trình y tế dự phòng.
Định nghĩa #
Family 51310000 bao gồm các thuốc đối kháng thụ thể H1 (H1 receptor antagonist) — tức các phân tử dược chất gắn vào thụ thể histamine H1 nhưng không kích hoạt chuỗi phản ứng nội bào, từ đó ngăn histamine nội sinh hoặc các chất chủ vận histamine (histamine agonist) gây ra đáp ứng viêm và dị ứng.
Theo định nghĩa UNSPSC gốc, nhóm thuốc này tác động chủ yếu trên:
- Phế quản: giảm co thắt và tiết dịch do histamine trong phản ứng hen và dị ứng đường hô hấp.
- Mao mạch và cơ trơn: hạn chế giãn mạch và tăng tính thấm thành mạch gây phù nề.
- Hệ thần kinh trung ương (với thế hệ 1): tác dụng an thần, gây ngủ do khả năng vượt qua hàng rào máu-não.
Trong phân loại lâm sàng tại Việt Nam, nhóm này thường được chia thành:
- Thế hệ 1 (thấm qua hàng rào máu-não): chlorpheniramine, diphenhydramine, promethazine, hydroxyzine.
- Thế hệ 2 (ít hoặc không thấm hàng rào máu-não): loratadine, cetirizine, fexofenadine, desloratadine, levocetirizine, bilastine.
Tất cả các hoạt chất trên và các dạng bào chế (viên nén, viên nang, siro, dung dịch tiêm, kem bôi) đều thuộc family 51310000 nếu cơ chế tác dụng chính là chẹn thụ thể H1.
Cấu trúc mã — Các class con #
Family 51310000 được chia thành nhiều class dựa trên nhóm cấu trúc hóa học của hoạt chất, theo quy ước phân loại dược lý quốc tế. Các class tiêu biểu bao gồm:
| Class | Tên UNSPSC (EN) | Nhóm hóa học / Ví dụ hoạt chất |
|---|---|---|
| 51311600 | Antihistamine or H1 blocker 4-quinolones and acetates and aminopyridines and azepines | Quinolone, acetate, azepine (ví dụ: ketotifen, azatadine) |
| 51311700 | Antihistamine or H1 blocker benzhydryl compounds | Hợp chất benzhydryl (diphenhydramine, clemastine, carbinoxamine) |
| 51311800 | Antihistamine or H1 blocker benzimidazoles | Benzimidazole (astemizole) |
| 51311900 | Antihistamine or H1 blocker benzopyrans | Benzopyran (tranilast) |
| 51312000 | Antihistamine or H1 blocker butyrophenones | Butyrophenone (phenoperidine kháng H1) |
Khi mã hóa hồ sơ mua sắm, nên xác định nhóm cấu trúc hóa học của hoạt chất để chọn đúng class 6 chữ số. Nếu không xác định được nhóm, sử dụng mã family 51310000 làm mã tổng hợp.
Khi nào chọn mã này #
Chọn family 51310000 (hoặc class con tương ứng) khi sản phẩm mua sắm đáp ứng các tiêu chí sau:
- Hoạt chất chính là thuốc chẹn H1: cetirizine, loratadine, fexofenadine, chlorpheniramine, diphenhydramine, promethazine, desloratadine, levocetirizine, bilastine, hydroxyzine, v.v.
- Chỉ định điều trị chủ yếu: viêm mũi dị ứng theo mùa hoặc quanh năm, mày đay (urticaria), viêm da tiếp xúc dị ứng, ngứa da, phù Quincke, say tàu xe, buồn nôn do tiền đình, hỗ trợ phòng ngừa sốc phản vệ.
- Dạng bào chế: viên nén, viên nang, siro uống, nhỏ mắt kháng dị ứng có chứa kháng histamine H1, kem/gel bôi ngoài da chứa kháng histamine, dung dịch tiêm.
- Bối cảnh procurement: đấu thầu thuốc bệnh viện (danh mục thuốc bảo hiểm y tế), mua sắm nhà thuốc bán lẻ, cung ứng chương trình phòng chống dị ứng, nhập khẩu dược phẩm theo đăng ký lưu hành.
Lưu ý thực tế tại Việt Nam: Theo Thông tư 30/2018/TT-BYT và các thông tư sửa đổi về đấu thầu thuốc, các hoạt chất kháng histamine H1 như cetirizine, loratadine, chlorpheniramine, fexofenadine, promethazine thường xuất hiện trong nhóm thuốc không kê đơn (OTC) hoặc kê đơn theo chỉ định chuyên khoa Tai-Mũi-Họng, Da liễu và Nội khoa.
Dễ nhầm với mã nào #
Family 51310000 thường bị nhầm lẫn với các family lân cận trong Segment 51000000:
| Family nhầm lẫn | Tên UNSPSC | Điểm phân biệt |
|---|---|---|
| 51160000 | Drugs affecting the respiratory tract | Bao gồm thuốc giãn phế quản, corticosteroid hít, thuốc long đờm — không phải kháng histamine. Nếu sản phẩm là thuốc hen hoặc thuốc ho long đờm, dùng 51160000 thay vì 51310000. |
| 51140000 | Central nervous system drugs | Thuốc an thần, gây ngủ (sedatives/hypnotics). Diphenhydramine đôi khi bán như thuốc ngủ OTC, nhưng cơ chế chính là kháng H1 → vẫn thuộc 51310000. |
| 51150000 | Autonomic nervous system drugs | Thuốc tác động hệ thần kinh tự chủ (anticholinergic, adrenergic). Một số kháng histamine thế hệ 1 có tác dụng kháng cholinergic phụ, nhưng phân loại theo cơ chế chính là H1 → 51310000. |
| 51170000 | Drugs affecting the gastrointestinal system | Bao gồm thuốc chẹn H2 (ranitidine, famotidine) điều trị loét dạ dày — chẹn thụ thể H2, KHÔNG phải H1 → không thuộc 51310000. Đây là nguồn nhầm lẫn phổ biến nhất. |
Lưu ý đặc biệt về H2 blocker: Ranitidine, cimetidine, famotidine là thuốc chẹn thụ thể H2 (H2 receptor antagonist) dùng trong điều trị loét dạ dày — nhóm này hoàn toàn khác về cơ chế và thuộc family 51170000, không phải 51310000. Khi gặp thuốc "kháng histamine" trong hồ sơ thầu, cần xác định rõ là chẹn H1 hay H2 trước khi gán mã.
Lưu ý procurement tại Việt Nam #
Đấu thầu thuốc bệnh viện: Theo quy định hiện hành, các thuốc kháng histamine H1 thường được xếp vào nhóm thuốc thiết yếu (essential medicines) theo danh mục của Bộ Y tế, đặc biệt chlorpheniramine và diphenhydramine. Các sản phẩm cetirizine và loratadine (thế hệ 2) phổ biến trong đấu thầu danh mục BHYT.
Phân nhóm kỹ thuật trong hồ sơ mời thầu: Cán bộ procurement nên ghi rõ:
- Hoạt chất (INN — International Nonproprietary Name)
- Hàm lượng (ví dụ: cetirizine 10 mg)
- Dạng bào chế (viên nén, siro, dung dịch tiêm)
- Thế hệ kháng histamine (ảnh hưởng đến tiêu chí an thần và lái xe)
Mã HS liên quan: Dược phẩm kháng histamine H1 dạng thành phẩm thường phân loại dưới Chương 30 (Pharmaceutical products) của Biểu thuế xuất nhập khẩu Việt Nam, cụ thể nhóm 30.04 (medicaments in measured doses). Dạng nguyên liệu (API) thuộc Chương 29 (Organic chemicals).
Đăng ký lưu hành: Tại Việt Nam, các thuốc kháng histamine H1 cần số đăng ký lưu hành do Cục Quản lý Dược (Drug Administration of Vietnam — DAV) cấp. Khi đấu thầu nhập khẩu, cần đối chiếu số đăng ký với mã UNSPSC để đảm bảo tính thống nhất trong hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp #
- Ranitidine và famotidine có thuộc mã 51310000 không?
Không. Ranitidine và famotidine là thuốc chẹn thụ thể H2 (H2 receptor antagonist) dùng điều trị loét dạ dày-tá tràng, thuộc family 51170000 Drugs affecting the gastrointestinal system. Mã 51310000 chỉ áp dụng cho thuốc chẹn thụ thể H1 dùng trong dị ứng, viêm mũi và các chỉ định liên quan.
- Diphenhydramine bán dưới dạng thuốc ngủ OTC có được mã hóa vào 51310000 không?
Có. Diphenhydramine có cơ chế tác dụng chính là kháng thụ thể H1, dù tác dụng an thần được khai thác trong một số chế phẩm OTC hỗ trợ giấc ngủ. Theo nguyên tắc phân loại UNSPSC theo cơ chế dược lý chủ yếu, diphenhydramine thuộc family 51310000 và class 51311700 (benzhydryl compounds).
- Loratadine và cetirizine khác nhau về mã UNSPSC không?
Cả hai đều thuộc family 51310000, nhưng thuộc các class khác nhau do khác nhóm cấu trúc hóa học. Loratadine thuộc nhóm piperidine/tricyclic, còn cetirizine thuộc nhóm piperazine — mỗi nhóm có class 6 chữ số riêng trong hệ thống UNSPSC. Khi mã hóa ở cấp family (51310000), cả hai đều được gộp vào cùng một nhóm.
- Thuốc nhỏ mắt kháng dị ứng có chứa kháng histamine thuộc mã này không?
Có, nếu hoạt chất chính là kháng histamine H1 (ví dụ ketotifen nhỏ mắt, olopatadine nhỏ mắt). Dạng bào chế không ảnh hưởng đến phân loại UNSPSC — tiêu chí phân loại là cơ chế dược lý của hoạt chất chính, không phải đường dùng thuốc.
- Corticosteroid xịt mũi dùng trong viêm mũi dị ứng có thuộc 51310000 không?
Không. Corticosteroid xịt mũi (fluticasone, mometasone, budesonide) tác động theo cơ chế kháng viêm steroid, không phải kháng thụ thể H1. Nhóm này thuộc family 51160000 Drugs affecting the respiratory tract hoặc các family corticosteroid tương ứng, không thuộc 51310000.
- Khi đấu thầu gói gồm nhiều loại kháng histamine H1 khác nhóm hóa học, nên dùng mã nào?
Sử dụng mã family 51310000 làm mã tổng hợp cho gói thầu gộp nhiều hoạt chất kháng H1 thuộc các class khác nhau. Nếu gói thầu chỉ có một nhóm hóa học đồng nhất, ưu tiên dùng mã class 6 chữ số tương ứng để tăng độ chính xác phân loại.
- Promethazine vừa có tác dụng kháng histamine vừa có tác dụng an thần, nên mã hóa vào đâu?
Promethazine phân loại vào family 51310000 vì cơ chế tác dụng chính được đăng ký dược lý là kháng thụ thể H1. Tác dụng an thần và kháng cholinergic là tác dụng phụ của cấu trúc phenothiazine, không thay đổi phân loại UNSPSC theo cơ chế chính.